ଭୂଗୋଳ (୨ୟ ଅଧ୍ୟାୟ) ଭୂଗୋଲକ : ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା

ଭୂଗୋଳ (୨ୟ  ଅଧ୍ୟାୟ)                       ଭୂଗୋଲକ : ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା

Ø  ପୃଥିବୀର ଆକାରକୁ ‘ପୃଥ୍ବୀରୂପ’ ବା ‘ଭୂ-ଆକୃତିକୀ’ କୁହାଯାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀର ଅବିକଳ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରତିରୂପକୁ ଗ୍ଲୋବ (Globe) ବା ଭୂଗୋଲକ କୁହାଯାଏ I

Ø  ଗ୍ଲୋବରେ ପୃଥିବୀପୃଷ୍ଠର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିରୂପ, ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗର ବଣ୍ଟନ, ଦେଶ,ମହାଦେଶ ଆଦିର ଅବସ୍ଥିତି ଦର୍ଶଯାଇଥାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀର ଉପରିସ୍ଥ ପ୍ରାନ୍ତବିନ୍ଦୁକୁ ଉତ୍ତର ମେରୁ ବା ସୁମେରୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ବା କୁମେରୁ କୁହାଯାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ମେରୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା କାଳ୍ପନିକ ଦଣ୍ଡଟିକୁ ଅକ୍ଷ କୁହାଯାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀ ତା’ର କାଳ୍ପନିକ ଅକ୍ଷ ଚତୁର୍ପାର୍ଶ୍ବରେ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଅନବରତ ଘୂର୍ଣ୍ଣନକୁ ଆବର୍ତନ ଗତି କୁହାଯାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀ ନିଜର ଆବର୍ତନ ଗତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ପଥରେ ପ୍ରଦିକ୍ଷଣ କରିଥାଏ I ପୃଥିବୀର ଏହି ଗତିକୁ ପରିକ୍ରମଣ କୁହାଯାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପରିକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ପଥକୁ କକ୍ଷ ପଥ (Orbit) କୁହାଯାଏ I

Ø  ଗ୍ଲୋବର ଅକ୍ଷ ଦଣ୍ଡ ଭୂପୃଷ୍ଠ ସହିତ ଲମ୍ବ ଭାବେ ନ ରହି ୬୬୧/୨  ଡିଗ୍ରୀ ଢଳି  ରହିଥାଏ , ସେହିପରି ପୃଥିବୀର  ଅକ୍ଷ ତାହାର କକ୍ଷ ତଳ ସହିତ ୬୬୧/୨  ଡିଗ୍ରୀ ଢଳି  ରହିଥାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଦେଶ,ମହାଦେଶ।ସାଗର,ମହାସାଗର ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ମାନ ବା ସ୍କେଲ ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ଲୋବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ I

·         ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା

Ø  ଗ୍ଲୋବକୁ  ଭଲ ଭାବେ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ ତହିଁରେ ପରସ୍ପରକୁ ଛେଦ କରୁଥିବା କେତୋଟି ରେଖା ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା

Ø  ଗ୍ଲୋବରେ କିଛି ଅର୍ଦ୍ଧ ବୃତ୍ତIକାର ରେଖା ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ଉତ୍ତର ମେରୁ ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ଯାଏ ବିସ୍ତ୍ରୁତ ହୋଇଥାଏ ତ ଆଉ କିଛି  ବୃତ୍ତIକାର ରେଖା ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପରସ୍ପର ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି I

Ø  ଗ୍ଲୋବରେ ଉତ୍ତର ଦକ୍ଷିଣ ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ସମକୋଣରେ ଛେଦ କରୁଥାନ୍ତି I ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ  ସମIକ୍ଷ ରେଖା ବା  ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ  ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ବା ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା କୁହାଯାଏ I

Ø  ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମIକ୍ଷ ରେଖା ବା ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ମାନଚିତ୍ରରେ ୧ ଡିଗ୍ରୀ ଲେଖାଏ ବ୍ୟବଧାନରେ ଟଣାଯାଇଛି I ମୋଟରେ ୧୭୯ଟି  ସମIକ୍ଷ ରେଖା ଓ ୩୬୦ଟି  ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ରହିଛି I ଉତ୍ତର ମେରୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଠାରେ ସମାକ୍ଷ ରେଖା ଟଣା ଯାଇପାରିବ ନIହିଁ I ତେଣୁ ଉଭୟ  ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ୮୯ଟି ଲେଖାଏ ରେଖା ସହ ବିଷୁବ ରେଖାକୁ ମିଶାଇ ୧୭୯ଟି      ସମାକ୍ଷ ରେଖା ରହିଥିବା ବେଳେ ୩୬୦ଟି  ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ରହିଅଛି I

Ø  ଗ୍ଲୋବରେ ଭୂପୃଷ୍ଠ ନିମନ୍ତେ ଟଣା ଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡିକ କେବଳ କାଳ୍ପନିକ ରେଖା ମାତ୍ର I

Ø  ଭୁପୃଷ୍ଠାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ, ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରଭୃତିର ଅବସ୍ଥିତି , ଜଳବାୟୁ, ସମୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅଧ୍ୟୟନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାର ଗୁରୁତ୍ଵ ରହିଅଛି I

Ø  ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ସମାନ୍ତରାଳ ବୃତ୍ତକାର ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ ବୃତ୍ତକାର ରେଖା ଗ୍ଲୋବକୁ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଦୁଇ ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ I ଏହି ବୃତ୍ତକାର ରେଖାକୁ ବିଷୁବ ବୃତ୍ତ ବା ନିରକ୍ଷ ବୃତ୍ତ କୁହାଯାଏ I

Ø  ବିଷୁବ ବୃତ୍ତର ଉତ୍ତରକୁ ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଓ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ I

Ø  ବିଷୁବ ରେଖା ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଅଙ୍କିତ ରେଖାଗୁଡ଼ିକ  ବୃତ୍ତାକାର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ଉପବୃତ୍ତକାର ଅଟେ I

Ø  ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ଅବସ୍ଥିତ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଭୂକେନ୍ଦ୍ର ଠାରେ ବିଷୁବ ରେଖା ସହ ଯେଉଁ କୋଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ତାହାକୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ଅକ୍ଷାଂଶ କୁହାଯାଏ ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଓଡିଶାର କଟକ ଜିଲ୍ଲା ବିଷୁବ ରେଖା ସହ ---ଡିଗ୍ରୀ କୋଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବାରୁ ଏହି ସହରର ଅକ୍ଷାଂଶ ହେଉଛି –ଡିଗ୍ରୀ I

Ø  ଗୋଟିଏ ସମାକ୍ଷ ରେଖାରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଅକ୍ଷାଂଶ ସମାନ I

****୨୩୧/୨  ଡିଗ୍ରୀ ସମାକ୍ଷ ରେଖାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାରତର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ମାନଚିତ୍ରରୁ ଦେଖି ବାହାର କର I

Ø  ଶୂନ ଡିଗ୍ରୀ ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ସଂଯୋଗ କରି ଯେଉଁ ବୃତ୍ତାକାର ରେଖା କଲ୍ପନା କରାଯାଇଛି ତାକୁ ପୃଥିବୀର ବିଷୁବ ବୃତ୍ତ ବା ନିରକ୍ଷ ବୃତ୍ତ କୁହାଯାଏ I

Ø  ଶୂନ ଡିଗ୍ରୀ ଅକ୍ଷାଂଶ ବା ବିଷୁବ ବୃତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଗ୍ଲୋବ/ମାନଚିତ୍ର ଦେଖି ତାଲିକା କର I

Ø     ବିଷୁବ ରେଖା ଠାରୁ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକର କୌଣିକ ଦୁରତ୍ଵ ହେଉଛି ୯୦ ଡିଗ୍ରୀ I ଅର୍ଥାତ , ଉତ୍ତର ମେରୁ ଅକ୍ଷାଂଶକୁ ୯୦ ଡିଗ୍ରୀ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ଅକ୍ଷାଂଶକୁ ୯୦ ଡିଗ୍ରୀ ଦକ୍ଷିଣ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ I

Ø  ଉଭୟ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଅକ୍ଷାଂଶକୁ ଡିଗ୍ରୀ, ମିନିଟ ଓ ସେକେଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ I ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ; ଭୁବନେଶ୍ଵର –ଡିଗ୍ରୀ ଓ –ମିନିଟ ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ I ତେଣୁ, ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ---‘ ବୋଲି ଲେଖାଯିବ I

***ତୁମେ ରହୁଥିବା ଗ୍ରାମ ବା ସହରର ଅକ୍ଷାଂଶ ଇଣ୍ଟରନେଟକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର I ସେହି ସମାନ ଅକ୍ଷାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ୟାନ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜି ବାହାର କର I

Ø  ଗ୍ଲୋବକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଆମେ ଜାଣିପIରିବା ଯେ ଉଭୟ ମେରୁ ଆଡକୁ କ୍ରମଶଃ ସମାକ୍ଷ ରେଖାଗୁଡିକର ଆକାର କମି କମି ଯାଇଛି I

   କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ସମାକ୍ଷ ରେଖା

Ø  ସବୁଠାରୁ ବଡ ସମାକ୍ଷରେଖI ହେଉଛି ବିଷୁବ ରେଖା ବା ବିଷୁବ ବୃତ୍ତ (୦ ‘) I ଏହ ଭୁପୃଷ୍ଠର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ I

Ø  ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧର ୨୩  ୧/୨ ସମାକ୍ଷ ରେଖାକୁ   ‘କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି’ କୁହାଯାଏ I   

Ø  ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧର ୨୩ ୧/୨ ଓ ୬୬୧/୨   ସମାକ୍ଷ ରେଖାକୁ   ଯଥାକ୍ରମେ ମକର କ୍ରାନ୍ତି ଓ କୁମେରୁ ବୃତ୍ତ କୁହାଯାଏ I

·         ପୃଥିବୀର ତାପମଣ୍ଡଳ

Ø  ପୃଥିବୀର ତାପମଣ୍ଡଳକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯଥା : ଗ୍ରୀଷ୍ମ ବା ଉଷ୍ମ ମଣ୍ଡଳ, ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ଓ ହିମ ମଣ୍ଡଳ I    

Ø  ପୃଥିବୀର ଅକ୍ଷ ତା’ର କକ୍ଷ ତଳ ସହିତ ୬୬ ୧ /୨ ଡିଗ୍ରୀ ଢଳି ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ପରିକ୍ରମଣ କରୁଥିବାରୁ କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି ଓ ମକର କ୍ରାନ୍ତି ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷକୁ ଥରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମକ୍ଷ ରେଖା ଉପରେ ବର୍ଷକୁ ଦୁଇ ଥର ଲମ୍ବ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥାନ୍ତି I ଏହ ଫଳରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଲମ୍ବ ଭାବେ ପଡୁ ଥିବାରୁ ତାହା ସର୍ବାଧିକ ଉତ୍ତାପ ପାଇଥାଏ I ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ(ବିଷୁବ ବୃତ୍ତର ୨୩ ୧/୨’ ଊତ୍ତର ଓ ୨୩ ୧/୨ ‘ଦକ୍ଷିଣର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ  ଅଞ୍ଚଳ) I     

Ø    କର୍କଟ କ୍ରାନ୍ତି (୨୩ ୧/୨ ‘ଊ )ଠାରୁ ସୁମେରୁ ବୃତ୍ତ (୬୬ ୧/୨ ‘ଊ ) ଓ ମକର କ୍ରାନ୍ତି (୨୩ ୧/୨ ‘ଦ  )ଠାରୁ କୁମେରୁ ବୃତ୍ତ (୬୬ ୧/୨‘ଦ )ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଲମ୍ବ ଭାବରେ ନ ପଡି ତିର୍ଯକ ଭାବେ ପଡୁଥିବାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ବା ଅଧିକ ଗରମ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନହିଁ I  ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ  ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ I

Ø  ଉଭୟ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧର ମେରୁବୃତ୍ତ ଓ ମେରୁର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କିରଣ ଅତି   ତିର୍ଯକ ଭାବେ  ପଡୁଥିବାରୁ  ଏଠାରେ ପ୍ରବଳ ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ ଓ ସର୍ବଦା ବରଫାଚ୍ଛନ୍ନ ରହିଥାଏ I  ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ଵୟକୁ ହିମ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ I

**ତୁମେ ରହୁଥିବା ଅଞ୍ଚଳଟି କେଉଁ ତIପମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନୁମାନ କର I

**ଗ୍ଲୋବ ବା ମାନଚିତ୍ର ଦେଖି ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା ମହାଦେଶର ଅବସ୍ଥିତି ଖୋଜ I ଏଠାରେ ଜନବସତି ନ ରହିବାର କାରଣ କ’ଣ ?

·         ଦ୍ରାଘିମା

Ø  ଭୁପୃଷ୍ଠର କୌଣସି ସ୍ଥାନର ଅବସ୍ଥିତି ଜାଣିବାକୁ ହେଲେ ସେହି ସ୍ଥାନର ଅକ୍ଷାଂଶ ସହ ଦ୍ରାଘିମା ଜାଣିବା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ I

Ø    ଅକ୍ଷାଂଶ ପରି ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟ ଏକ କୋଣ I  ଏହି କୋଣ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ କଲ୍ପନା କରାଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷ ଦଣ୍ଡର ଯେକୌଣସି ବିନ୍ଦୁରେ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ I

Ø  ଉତ୍ତର ମେରୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏକା ସମୟରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ  ହୋଇଥାଏ I

Ø    ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏକା ସମୟରେ  ସୁର୍ଜ୍ୟଦୋୟ ଓ ଏକା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ  ହୋଇଥାଏ I

**ତୁମେ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ ସହ ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯେକୌଣସି ସହରର ସୂର୍ଯ୍ୟଦୟ  ଅବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ସମୟ ବ୍ୟବଧାନର କାରଣ ଖୋଜି ବାହାର କର I

Ø  ଭୂକେନ୍ଦ୍ର ଠାରେ ବିଷୁବ ରେଖାରେ ସମତଳ ପରି ଏହି ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତଗୁଡିକର ଅକ୍ଷ ଦଣ୍ଡ ସହିତ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତାକାର ସମତଳ ରହିଛି I

Ø  ଗୋଟିଏ  ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତକୁ ୦’ ଧରିଲେ ଏହାର ବିପରୀତ ପାର୍ଶ୍ବସ୍ଥ ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତ ୧୮୦‘ କୋଣ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ I

Ø  ୦’ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା ଓ ୧୮୦’ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା ଦ୍ଵୟର ଏକ ସାଧାରଣ ବୃତ୍ତକାର ସମତଳ ଥାଏ I

Ø    ୦’ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖାକୁ ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ଅର୍ଦ୍ଧବୃତ୍ତ ଅକ୍ଷ ରେଖା ଠାରେ ମିଳିତ ହୋଇ ଯେଉଁ କୋଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେହି କୋଣକୁ ଦ୍ରାଘିମା କୋଣ ବା ଦ୍ରାଘିମା କୁହାଯାଏ I    

Ø   ୦’ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖାକୁ ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା କୁହାଯାଏ I ଏହ ପୃଥିବୀକୁ ପୂର୍ବ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଭାଗ କରିଥାଏ I ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଥିବା ଗ୍ରିନିଚ ସହରର ରୋୟାଲ ଅବଜରଭେଟୋରୀକୁ ୦’ ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା ବା ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ବୋଲି କଲ୍ପନା କରାଯାଇଛି I

Ø  ବିଷୁବ ରେଖାର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷୀଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନର ଦୁରତ୍ଵ ଯେପରି ଅକ୍ଷାଂଶ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ  ହୁଏ, ସେହିପରି  ୦’ ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା ଠାରୁ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମର ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନ ଗୁଡିକର ଦୁରତ୍ଵ ୧୮୦’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପIଯାଏ I  ଏହି ଦୁରତ୍ଵକୁ ସେହି ସ୍ଥାନର କୌନିକ ଦୁରତ୍ଵ ବା ଦ୍ରାଘିମା କୁହାଯାଏ I

Ø  ଭାରତର ଆଲାହାବାଦ ଓ ପାକିସ୍ଥାନର ହାଇଦ୍ରାବାଦ ସହର ଦୁଇଟିର ଅକ୍ଷାଂଶ ହେଉଛି ୨୫’୨୫’ଊ କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଉଭୟ ସ୍ଥାନର ଦ୍ରାଘିମା ସମାନ ନୁହେଁ I

Ø  ଆଟଲାସକୁ ଦେଖିଲେ ଆମେ ଜାଣିପାରିବI ଯେ, ପାକିସ୍ଥାନର ହାଇଦ୍ରାବାଦ ସହର ୬୮’୩୬‘ପୁର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ହୋଇଥିବା ବେଳେ       ଭାରତର ଆଲାହାବାଦ ସହର ୮୨’୩୦’ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ I   

Ø  ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ଠାରୁ କ୍ରମଶଃ ପୂର୍ବକୁ ୧୮୦’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମକୁ ୧୮୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋଟ ୩୬୦ଟି ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଦ୍ଵାରା ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନର କୌଣିକ ଦୂରତା ମପା ଯାଇଥାଏ I

Ø  ଗ୍ଲୋବକୁ ଭଲ ଭାବରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କାଲେ ଆମେ ଜାଣିପାରିବI ଯେ ୧୮୦’ ପୂର୍ବ ଏବଂ ୧୮୦’ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଏକ ଓ ଅଭିନ୍ନ I ଏହି ରେଖା ସହ ମୂଳ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା(୦‘) ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ବୃତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି  କରୁଛି I    

Ø  ଗ୍ଲୋବ ବା ମାନଚିତ୍ରରେ ସମକ୍ଷ ରେଖା ଓ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସମକୋଣ(୯୦’) ରେ ଛେଦ କରିଥାନ୍ତି I ଏହି ଛେଦ ବିନ୍ଦୁ ହିନ ଭୁପୃଷ୍ଠାର କୌଣସି ସ୍ଥାନର ଅବସ୍ଥିତିକୁ ସୁଚାଇଥାଏ I

Ø    ଅକ୍ଷାଂଶ ରେଖା ଓ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ଜାଲ ସଦୃଶ ମାନଚିତ୍ର ବା ଗ୍ଲୋବରେ ବିଚୟ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ଏହି ଜଳଗୁଡିକୁ ଜାଲକ ବା ଗ୍ରୀଡ କୁହାଯାଏ I

·         ଦ୍ରାଘିମା ଓ ସମୟ

Ø  ସ୍ଥାନ ନିରୂପଣ ବ୍ୟତୀତ ସମୟ ନିରୂପଣ କରିବାରେ ଦ୍ରାଘିମା ଆମକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ ଗତି ଯୋଗୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ରାଘିମା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ସକIଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ରାତି ହୋଇଥାଏ I

Ø  ସକଳ ଓ ଅପରାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯାଲୋକରେ ଆମର ଛାଇ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ହୋଇଥାଏ I   

Ø  ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନର ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ସମ୍ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥାନ୍ତି I ସେତେବେଳେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ ଡିବା ୧୨ ଘଟିକା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏକ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନର ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ ସମାନ ନ ଥାଏ I

Ø  କେତେକ ଦେଶ ବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା କଲ୍ପନା କରାଯାଇଥାଏ I ଦ୍ରାଘିମାର ଭିନ୍ନତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ I

Ø  ଭାରତ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାର ପାଖାପାଖି ୨ ଘଣ୍ଟା ପରେ ଗୁଜରାଟ ର କଚ୍ଛ ଉପକୂଳରେ ସୂର୍ଯା ଉଦୟ ହେବାର କାରଣ ଖୋଜି ବାହାର କର I  

Ø  ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଥିବା ଗ୍ରିନିଚର ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମାକୁ ଆଧାର କରି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଦେଶ ଅବା ଅଞ୍ଚଳର ସମୟ ହିସାବ କରାଯାଇଥାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ ବେଳେ ଏହା ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରୁଥିବା କାରଣରୁ ଗ୍ରିନିଚ ସହରର ପୁର୍ବରେ ଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ସମୟ ଆଗୁଆ ଓ ପଶ୍ଚିମକୁ ଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ସମୟ ଗ୍ରିନିଚ ଠାରୁ ପଛୁଆ ହୋଇଥାଏ I

Ø  ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ ସମୟ ପ୍ରାୟ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଅର୍ଥାତ ପୃଥିବୀ ୩୬୦’ ଗୁର୍ଣ୍ଣନ I ତେବେ ୧ ଘଣ୍ଟାରେ ପୃଥିବୀ ୧୫’ ଦ୍ରାଘିମା ବ୍ୟବଧାନ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ I ଏହି ବ୍ୟବଧାନକୁ ଏକ ସମୟ ମଣ୍ଡଳ ( ) କୁହାଯାଏ I

Ø  ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ୨୪ଟି ସମୟ ମଣ୍ଡଳ ରହିଛି I ଏହି ହିସାବରେ ୧’ ବୁଲିବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ୨୪॥ବା ୪ ମିନିଟ ସମୟ ଲାଗେ I      

Ø  ଗ୍ରିନିଚର ପଶ୍ଚିମରେ ଥିବା ୧’ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଉପରେ ସମୟ  ୪ ମିନିଟ ପଛୁଆ ଓ ୧’ ପୁର୍ବରେ ଥିବା ଦ୍ରାଘିମା ଉପରେ ସମୟ ୪ ମିନିଟ ଆଗୁଆ ହେବ I

Ø  ଗ୍ରିନିଚ ଦ୍ରାଘିମା ଦେଇ ଯାଇଥିବା ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ସମୟକୁ ‘ଗ୍ରିନିଚ ପ୍ରମାଣ ସମୟ’(Greenwich Mean Time or G.M.T.) କୁହାଯାଏ I

Ø  ଗୋଟିଏ ଦେଶରେ ଏକାଧିକ ଦ୍ରାଘିମା ହେତୁ ଏକାଧିକ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟ ରହିଲେ ବ୍ୟବସାୟ, ବାଣିଜ୍ୟ, ଗମନାଗମନ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହ ସମ୍ଭବ ହେଉ ନ ଥିବାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ପାଇଁ ଏକ ‘ପ୍ରମାଣ ସମୟ’ର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି I

Ø  ପ୍ରାୟତଃ ଦେଶର ମଧ୍ୟଭାଗ ଦେଇ ଯାଇଥିବା ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାକୁ ସେ ଦେଶର ପ୍ରମାଣ ଦ୍ରାଘିମା ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥାନୀୟ  ସମୟକୁ ଦେଶର ପ୍ରମାଣ ସମୟ କୁହାଯାଏ I

Ø  ଭାରତର ଆଲାହାବାଦ ସହର ନିକଟରେ ଯାଇଥିବା ୮୨’୩୦’ ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାକୁ ଆମ ଦେଶର ପ୍ରମାଣ ଦ୍ରାଘିମା ଏବଂ ଏହାର ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟକୁ ଦେଶର ପ୍ରମାଣ ସମୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି I ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ ବା IST(Indian Standard Time) କୁହାଯାଏ I

Ø    ଏକ ଡିଗ୍ରୀ ଦ୍ରାଘିମାର ବ୍ୟବଧାନକୁ  ୪ ମିନିଟ ହିସାବରେ ଆମ ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ସମୟ୮୨’୩୦’ ପୂର୍ବ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହI ଗ୍ରିନିଚ ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା( ) ଠାରୁ ୫ ଘଣ୍ଟା ୩୦ ମିନିଟ ଆଗୁଆ ହୋଇଥାଏ I

Ø  ଯେଉଁ ଦେଶର ଦ୍ରାଘିମା ପ୍ରସାର ଯେତେ ଅଧିକ,ସେ ଦେଶରେ ସେତେ ଅଧିକ ପ୍ରମାଣ ସମୟ ବ୍ୟବହୃତ  ହୁଏ I ସେହି କାରଣରୁ ରୁଷିଆରେ ଏଗIରଟି ଏବଂ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଛଅଟି   ପ୍ରମାଣ ସମୟ ରହିଛି I

·         ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ତାରିଖ ରେଖା

Ø  ୧୮୦’ ପୂର୍ବ ଏବଂ ୧୮୦’ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଏକ ଓ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାକୁ ଏକ ତାରିଖ ରେଖା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ I  ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଓ ଏହି ରେଖା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ଯବଧାନ ୧୮୦’ ଓ ସମୟର ବ୍ଯବଧାନ ୧୨ ଘଣ୍ଟା I

Ø  ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ଠାରୁ ୧୮୦’ ପୂର୍ବକୁ ସମୟ ୧୨ ଘଣ୍ଟା ଆଗେଇଲେ, ଠିକ ସେହିପରି ୧୮୦’ ପଶ୍ଚିମ ହିସାବରେ ୧୨ ଘଣ୍ଟା ସମୟ ପଛାଇବ I  ଅର୍ଥାତ, ଗ୍ରିନିଚ ମୂଳ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖାର ସମୟ ସୋମବାର ସକାଳ ୭ଟା (7 AM) ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଏହି ତାରିଖ ରେଖାରେ ରବିବାର ସନ୍ଧ୍ୟା 7ଟା (7 PM) ହୋଇଥାଏ I ଏହି ପ୍ରକାରେ ତାରିଖ ରେଖାର ପଶ୍ଚିମ ରୁ ପୂର୍ବକୁ ଗଲେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଆଗୁଆ ଓ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ଗଲେ ଗୋଟେ ଦିନ ପଛୁଆ ହୁଏ I   

Ø  180’ ଦ୍ରାଘିମା ରେଖା ସ୍ଥଳ ଭାଗ ଓ ଜଳ ଭାଗ ଉପର ଦେଇ ଯାଇଥାଏ I ଏହI ଏକ ଦେଶ ବା ଦ୍ଵୀପ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗଲାବେଳେ ସେଠାରେ ଉକ୍ତ ଦ୍ରାଘିମାର ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ତାରିଖର ତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ I ଏହି ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେହି ଦେଶ ବା ଦ୍ଵୀପ ଉପରେ ଏହି ଦ୍ରାଘିମାର ସାମାନ୍ଯ ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇ କେବଳ ଜଳ ଭାଗ ଉପରେ ଦରସଜଇଥାଏ, ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରେଖାଟିକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ତାରିଖ ରେଖା କୁହାଯାଏ I

** ମାନଚିତ୍ର ଦେଖି ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ତାରିଖ ରେଖା ପାର୍ଶ୍ଵବର୍ତ୍ତୀ ଦେଶ ଓ ଦ୍ଵୀପଗୁଡିକର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର I